Shteti Evropian që luan me interesat e SHBA-së, Rusisë, Kinës dhe Evropës

Alec Russell dhe Marton Dunai në Beograd 9.7.2024
https://www.ft.com/content/00f2269b-4a9e-468b-a777-12341817fde9?countryCode=DEU

​Për 25 vjet, një kryqëzim i zhurmshëm në qendër të kryeqytetit serb, Beogradit, ka qenë i dominuar nga zgavra e nxirë e ish-Ministrisë së Mbrojtjes së Jugosllavisë. Ajo është lënë qëllimisht ashtu siç ishte pasi e shkatërruan bombat e NATO-s në vitin 1999, gjatë luftës së Kosovës.
Megjithatë, tani kjo faltore e nacionalizmit serb do të shembet dhe aty do të ndërtohet një hotel i shkëlqyeshëm dhe një kompleks apartamentesh. Investitorët janë prej gjithandej, përfshirë Amerikën — kundërshtarin e vjetër i Beogradit, e cila dy herë në vitet 1990 drejtoi ndërhyrjet ushtarake të NATO-s për të penguar agresionin serb në rajon.
Dhe këta nuk janë financues të zakonshëm amerikanë. Janë, Xhared Kushner, dhëndri i Donald Trump-it dhe ish-këshilltar i lartë, i cili drejton Affinity Partners, fondin e investimeve të mbështetur nga Arabia Saudite që qëndron pas marrëveshjes, dhe Richard Grenell, një ish-ndihmës i shquar i administratës Trump që ruan lidhje të ngushta me ish-presidentin eqë ndihmoi për ta ndërmjetësuar marrëveshjen.
Analistët thonë se marrëveshja është një rast për tu studiuar se si një shtet i vogël i paangazhuar mund të përgatitet për rikthimin e mundshëm të Trump-it në Shtëpinë e Bardhë. Ajo gjithashtu reflekton një vëmendje të rritur perëndimore ndaj Serbisë në një kohë kur largimi i saj nga aleati shpirtëror e historik i saj, Rusia, është bërë një prioritet.
Aleksandar Vuçiç, presidenti i Serbisë që nga viti 2017, këmbëngul se marrëveshja është një sipërmarrje biznesi dhe hedh poshtë idenë e një marrëveshjeje të fshehtë. “Jam shumë krenar për të,” i thotë ai Financial Times. “Kjo do të sjellë më shumë investitorë dhe më shumë njerëz në Beograd. Pastaj do të kemi një hotel Trump, një hotel Ritz-Carlton... Do të kemi gjithçka shumë shpejt. Ata që negociuan në emër të amerikanëve ishin shumë profesionistë. Kërkesat e tyre nuk ishin të lehta.”
Por marrëveshja duket gjithashtu politike; pas të gjithave, palë tjetër është shteti serb. Kjo e vendos Vuçiç-in në një lidhje të ngushtë me Shtëpinë e Bardhë në rast të një fitoreje të kolegut të tij nacionalist e populist, Trump, në zgjedhjet e SHBA-së në nëntor.
Grenell, një aleat i Trump-it i njohur për qëndrimet e tij të forta dhe luftarake, që është përmendur si një sekretar i mundshëm i shtetit nëse ish-presidenti fiton një mandat të dytë, e hodhi për herë të parë idenë e një investimi të tillë në Beograd kur ishte i dërguar i Trump-it për Ballkanin.
Sipas njerëzve të përfshirë në marrëveshje, kjo lidhej me një vizion më të gjerë për të inkurajuar investimet amerikane në Serbi për ta lidhur atë në sferën e ndikimit të perëndimit dhe për të dobësuar marrëdhënien e saj të vjetër me Rusinë. Grenell e paraqet këtë si një mënyrë për të ndihmuar që marrëdhëniet SHBA-Serbi të shkojnë nga e kaluara, duke rikujtuar investimet amerikane në Tokio pas vitit 1945.

“Unë besoj se kemi bërë hapa të rëndësishëm në largimin e Serbisë nga ndikimi i Rusisë dhe Kinës dhe afruar më shumë me SHBA-në,” thotë ai për FT. “Unë gjithashtu e pranoj që duhet bërë më shumë dhe jam i përkushtuar të bëj pikërisht këtë.”
Për të parandaluar kritikat ndaj marrëveshjes nga lobimi i fuqishëm nacionalist i djathtë serb, i cili është fort pro-Moskës, investitorët janë zotuar të ndërtojnë në vend një memorial për viktimat e bombardimeve të NATO-s, në konsultim me arkitektët serbë.
Ndërkohë, Kushner planifikon të investojë në një projekt luksoz turizmi në Shqipërinë fqinje për kënaqësinë e kryeministrit të saj, Edi Rama. “Na duhet superluksi si shkretëtirës i duhet uji,” thotë Rama, duke shtuar se Kushner dhe Grenell bënë hapin drejt Shqipërisë para se të ktheheshin për të investuar në Serbi. I vetmi ndryshim, shton ai, është se në Shqipëri ishte Kushner, jo Grenell, ai që bëri qasjen fillestare. “Në Serbi për siguri Grenell ishte ndërmjetësi, por këtu jo,” thotë Rama.
Në Uashington, shpallja e marrëveshjeve ngriti pyetje mbi një konflikt të mundshëm interesi nëse Trump kthehet në detyrë. Grenell dhe Kushner e kanë mohuar këtë, duke argumentuar se po veprojnë si qytetarë privatë. Kushner ka thënë se në rast të një mandati të dytë të Trump-it, ai nuk do të ketë një rol në administratë.

Në Evropë, marrëveshja e Beogradit shihet si një manovër klasike e mbajtjes lartë të ofertave nga 54-vjeçari Vuçiç, i cili ka dominuar politikën e brendshme dhe rajonale për një dekadë — për tre vjet si kryeministër i Serbisë dhe më pas shtatë si president — dhe që i pëlqen të verë përballë Amerikën dhe BE-në kundër Rusisë dhe Kinës.
“Ai është një lojtar i fortë shahu,” thotë Milan Antonijević, një avokat serb dhe ekspert i të drejtave të njeriut, i cili e përshkruan Vuçiç-in si përpjekje për të ndjekur një kurs të mesëm që i përshtatet më mirë interesave afatgjata të Serbisë në një botë gjithnjë e më shumëpolare.
 “Dhe ai e di që nuk kemi aq shumë lojtarë në bordin global të shahut.”
Vuçiç ka një tabelë shahu të vërtetë me një kohëmatës në bibliotekën e tij. Nëse ai do të përshkruhej si një figurë shahu, ndoshta do të ishte një oficer që zigzagon nëpër tabelë. Në intervistën për FT, ai e paraqet epokën aktuale të ndryshimeve globale si një kohë të pasur me potencial — megjithëse gjithashtu të rrezikshme — për Serbinë.
Edhe duke punuar me aleatët e Trump-it — dhe gjithnjë e më afër me administratën Biden — Vuçiç ka kultivuar një marrëdhënie me rivalin e madh të Amerikës, Kinën, kryesisht për investime. Ai gjithashtu ka mbajtur lidhjen sentimentale të Serbisë me Moskën, megjithëse kryesisht përmes ndërmjetësve dhe duke mbajtur presidentin e Rusisë, Vladimir Putin, në njëarë largësie. Nacionalistët serbë, një forcë e fuqishme në politikën e brendshme, e shohin Rusinë si një vëlla shpirtëror sllav.​

Serbët kanë një dashuri "të llogaritur" për Kinën, thotë Srđan Bogosavljević, studiues i sondazheve në Serbi, dhe një dashuri "irracionale" për Rusinë. Për rrjedhojë, Serbia është një nga vetëm dy vendet evropiane — tjetra është Bjellorusia — që nuk mbështet sanksionet kundër Rusisë. Sa i përket Pekinit, Serbia dhe Hungaria ishin dy vendet e vetme evropiane që presidenti i Kinës, Xi Jinping, vizitoi në maj pas vizitës së tij shtetërore në Francë. Kina ka investuar shumë dhe shpesh kryeson sondazhet e opinionit serb si fuqia më popullore e huaj.
Megjithatë, në të njëjtën kohë, Vuçiç ka forcuar lidhjet me presidentin e Francës, Emmanuel Macron, dhe po përpiqet të punojë me BE-në për të ndihmuar në zhvillimin e minierës më të madhe të litiumit në Evropë, një projekt prej disa miliarda eurosh në Serbinë perëndimore. Vuçiç këmbëngul se qëllimi i tij është anëtarësimi në BE, partneri kryesor tregtar i Serbisë. Serbia ka qenë kandidate për 12 vjet, por ka bërë pak përparim në kapërcimin e shqetësimeve të BE-së për përkushtimin e saj ndaj sundimit të ligjit dhe statusin e pazgjidhur të ish-provincës së Kosovës.

“Vuçiç ka një politikë të gjithanshme,” thotë Ivan Vejvoda, një bashkëpunëtor në Institutin për Shkencat Humane në Vjenë. “Një herë ke Xi-në duke vizituar. Pastaj… disa ditë më vonë vijnë Zelenska [zonja e parë e Ukrainës] dhe Dmytro Kuleba [ministri i jashtëm i Ukrainës]. Pastaj shkon në qendrën kulturore ruse dhe mban një fjalim revizionist. Dhe pastaj, dy ditë më vonë, ai është me BE-në, duke folur për planet e zhvillimit.”
I pyetur nëse beson në BE, Vuçiç anashkalon pyetjen. “Nuk jam dikush që do ta mbrojë apo sulmojë atë,” thotë ai. “Kur sheh që njerëzit janë shumë të zjarrtë në sulmimin e BE-së, nuk shkoj atje sepse ata njerëz nuk janë racionalë. Por kur shoh histerinë për të ashtuquajturat vlera të BE-së, bëj të njëjtën gjë.”
Ai thotë se ka shumë mendime në grup në BE. “Nëse shkon në takime [të BE-së], do të jetë një miting i madh pro-ukrainas. Nëse dikush nuk thotë atë që të gjithë presin, është si të jetë një ndërhyrës… Askush nuk dëshiron të dëgjojë mendime të ndryshme.”
Megjithatë, ai rrëfen se kur kryetari i shtetit të një anëtari të ri të BRIK-ut — grupi i fuqive në zhvillim të udhëhequra nga Brazili, Rusia, India, Kina dhe Afrika e Jugut — sugjeroi që ai të bashkohej, duke u nisur nga ideja se Perëndimi po dobësohej, ai e refuzoi ofertën. “I thashë atij se jemi në rrugën tonë drejt BE-së.”
Për fuqitë perëndimore, pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia e bëri një prioritet joshjen e Vuçiç-it, mes shqetësimeve të vazhdueshme se Moska mund të përpiqet të ngjallë armiqësira në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Kosovë, të cilat kanë pakica serbe të pakënaqura.
Diplomatët perëndimorë dhe analistët rajonalë besojnë se ai po anon nga perëndimi. Në intervistën e tij për FT, ai e paraqet qëndrimin e tij kundër sanksioneve si një kundërshti që ka ndaj sanksioneve që pas vendosjes së tyre kundër Serbisë gjatë luftërave ballkanike të viteve 1990. Ai gjithashtu pothuajse konfirmon se ai e ka ndihmuar në mënyrë diskrete Kievin duke u shitur municione palëve të treta që pastaj përfundojnë në forcat e armatosura të Ukrainës.
“Vuçiç nuk është as një përfaqësues rus dhe as një Putin i vogël, siç përshkruhet ndonjëherë,” thotë Vejvoda. “A e duan shumica e serbëve Putinin? Po. A e duan Rusinë? Po. Por kur pyeten se ku duan të udhëtojnë, të gjithë duan të shkojnë në Evropën Perëndimore.” ​

“Vuçiç nuk është as një përfaqësues rus dhe as një Putin i vogël, siç përshkruhet ndonjëherë,” thotë Vejvoda. “A e duan shumica e serbëve Putinin? Po. A e duan Rusinë? Po. Por kur pyeten se ku duan të udhëtojnë, të gjithë duan të shkojnë në Evropën Perëndimore.”
Vuçiç mund të përshkruhet më mirë si një kameleon. Ai filloi në politikë si një nacionalist ekstrem dhe ndërsa është kthyer drejt qendrës, ai ende luan rregullisht kartën nacionaliste për të forcuar mbështetjen në të djathtët, më së fundmi duke organizuar një takim pan-serb në Beograd. Për kritikët e tij, ai nuk është shumë ndryshe nga Viktor Orbán, kryeministri joliberal hungarez, një fans i Trump-it që përbuz BE-në dhe qëndrimin e NATO-s ndaj Ukrainës.
“Ai [Vuçiç] ka korruptuar shtetin,” thotë Dragan Đilas, themelues dhe udhëheqës i Partisë së Lirisë dhe Drejtësisë, partia më e madhe opozitare e Serbisë. “Prokurorët, për shembull, janë një katastrofë, totalisht të politizuar. Vuçiç nuk është popullor në Beograd, por ai e kupton që nacionalizmi është mënyra numër një për të qëndruar në pushtet.”
Megjithatë, në të njëjtën kohë, ai ka krijuar një miqësi me Alex Soros, investitorin dhe filantropin që drejton bordin e Fondacioneve të Shoqërisë së Hapur të themeluar nga babai i tij George — i urryer prej kohësh nga mbështetësit e Orbán dhe Trumpi si një agjent i liberalizmit të dëmshëm. Nëse diçka mund të thuhet ajo është që Vuçiç është një version i zbutur i Orbánit, sugjerojnë analistët. Nëse Vuçiç i ngjan Orbán-it, “ ai nuk është një kopje rutinë”, thotë avokati Antonijević, i cili thotë se mediat në Serbi për shembull janë më pak të kontrolluara se në Hungari.

Administrata e Biden-it ka investuar kohë dhe para për ta sjellë Vuçiç-in në kampin perëndimor, dhe ka mbështetur një projekt ambicioz të energjisë diellore në Serbi. Nuk ka dyshim, megjithatë, se Trumpi do të ishte një partner më i natyrshëm sesa Biden. “Ai beson se nëse Trump fiton, do të jetë mirë për të,” thotë një diplomat evropian. “Grenell ka qenë shumë aktiv në rajon në katër vitet e fundit, në anën e Beogradit.”
I pyetur se si mund të ndikojë një mandat i dytë i Trump-it në Serbi, Vuçiç i ruan të dyja mundësitë. “Nuk jam aq lider i madh sa shumë të tjerë në Evropë që marrin anë,” thotë ai. “Miku im Viktori [Orbán], është 100 për qind në anën e Trump-it. Miqtë e mi nga Brukseli, ata janë 100 për qind në anën e Biden-it. Unë nuk jam. Unë jam në anën e Serbisë duke pritur rezultatet.”
Por ai vazhdon të kujtojë një vizitë në Shtëpinë e Bardhë të Trump-it — dhe ta krahasojë atë me takimet e shkurtra me Biden-in. “Kur vizitova Shtëpinë e Bardhë, ishte në një kohë me mosmarrëveshje të mëdha me Rick Grenell, por ai ishte një person shumë i përpiktë, shumë i përkushtuar. Kemi pasur gati tre orë diskutime në një dhomë si nëndetëse. Nuk mund të them se tani kam të njëjtin trajtim. Por mund të them se kam pasur një bisedë të mirë me Trump-in.
“Kam pasur biseda të mira me Biden-in përpara se të bëhej president. Pas kësaj e kam takuar një ose dy herë në pritje për dy minuta, por jo biseda thelbësore. Nëse pyesni shumicën e serbëve, 90 për qind do të jenë në anën e Trumpit.
Pyetja e madhe për rajonin tani është se si mund të ndikojë rizgjedhja e Trumpit në dasitë e vështira dhe të vazhdueshme ndërmjet fqinjëve më të afërt të Serbisë.
Në rrugën nga aeroporti drejt Beogradit, shkronjat e mëdha të zeza shquhen mbi një mbikalim: "Kosova është Serbi." Ana tjetër e mbikalimit, e dukshme për ata që largohen nga qyteti, lexon: "Kujto - Kosova është Serbi."
Statusi i Kosovës si vendlindja e prrallore e kombit serb, ka qenë një plagë politike në rajon që nga viti 1999, kur fushata e bombardimeve të NATO-s hapi rrugën për ish-provincën të shpallte pavarësinë nga Serbia në vitin 2008.
Vitin e kaluar, negociatorët e BE-së arritën një marrëveshje të përkohshme e mbështetur edhe nga administrata e Bidenit, sipas së cilës Beogradi do të lejonte në mënyrë joformale që Kosova të integrohej në organizatat ndërkombëtare, ndërsa Prishtina do t'u jepte më shumë autonomi rajoneve me shumicë serbe. Por marrëveshja nuk është zbatuar kurrë.
Intensiteti i negociatave mund të rritet ndjeshëm nëse Trump rizgjidhet. Grenell ka sinjalizuar në diskutime private se nëse emërohet në një rol të lartë në një mandat të dytë të mundshëm të Trumpit, Ballkani do të jetë një përparësi për të, dhe se ai e sheh Serbinë dhe rajonin si një aleat natyral të Amerikës.
Sipas diplomatëve në rajon, kur Grenell ishte i dërguari për Ballkanin, ai shtyu fort për një marrëveshje për Kosovën. Ai i ra përmes strategjive të BE-së duke argumentuar për një zgjidhje të shpejtë, duke zemëruar kështu shumë zyrtarë evropianë dhe disa diplomatë të departamentit të shtetit me tonin e tij konfrontues.
Ai gjithashtu bëri të qartë se nuk kishte shumë kohë për qëndrimet e Albin Kurtit, kryeministrit të Kosovës. Në vitin e kaluar, zyrtarët e BE-së dhe administrata e Bidenit gjithashtu janë frustruar me Kurtin, duke e akuzuar atë për të qenit i papajtueshëm dhe për minim të shpresës për një zgjidhje.
Zyrtarët kosovarë dhe kundërshtarët e brendshëm shqetësohen se një administratë e dytë e Trumpit do të ishte e butë me Vuçiqin. Aleatët e Grenellit përgjigjen duke theksuar se ai, në të kaluarën, ka bërë presion mbi Vuçiçin që të largohet nga Moska dhe e ka shtyrë atë të diversifikojë furnizimin me energji; Rusia siguron shumicën e gazit të Serbisë.

Për Vuçiçin shtyrja e përshpejtuar e  një marrëveshje do të paraqiste një dilemë. Pranimi i pavarësisë së Kosovës është një kusht formal për integrimin e Serbisë në BE. Megjithatë, të dorëzohesh përballë presionit perëndimor dhe të pranosh atë mund të jetë vetëvrasje politike. "Askush nuk ka qenë aq popullor sa Vuçiç në 30 vitet e fundit," thotë Bogosavljeviç, sondazhist. "Por edhe me këtë popullaritet, edhe nëse ai do të dëshironte të thërriste një referendum për pavarësinë e Kosovës, ai nuk mund ta kalonte atë."
Duke u larguar nga çështja e Kosovës, Vuçiç kohët e fundit ka ndezur një valë të ndjenjave nacionaliste mbi Bosnjën. Megjithatë, diplomatët perëndimorë thonë se e besojnë atë kur ai thotë se përparësia e tij është zhvillimi ekonomik. Projekti i tij kryesor, i cili do të përkojë me përfundimin e planifikuar të presidencës së tij në 2027, është Expo, panairi botëror që ai shpreson se do të vendosë Serbinë në një rrugë të re ekonomike. "Kur flas për Expo, flas për ndryshime substanciale të këtij vendi," thotë ai.
Në këtë kontekst, Vuçiç sheh mundësi për investime, pavarësisht se kush fiton zgjedhjet në SHBA — duke treguar për projekte të pasurive të paluajtshme në linjat e marrëveshjes Kushner/Grenell, si dhe Belgrade Ëaterfront, një zhvillim në bregun e Lumit Sava. Ky u mbështet nga i njëjti zhvillues nga Emiratet, Mohamed Alabbar, i cili ishte pas Durrës Marina në Shqipëri.
Për kundërshtarët e tij të dëshpëruar, këto fjalë janë boshe. Ata e shohin Vuçiçin si një figurë të pabesueshme dhe të dyfytyrshme. Vuçiç i hedh poshtë kritikat dhe thotë se të gjithë duhet të dinë si të ndryshojnë. "Duhet të mësosh çdo ditë," thotë ai. "Vetëm gomerët nuk ndryshojnë mendjen."